تو مرا جان و جهانی

1. تو مرا جان و جهانی چه کنم جان و جهان را

   تو مرا گنج روانی چه کنم سود و زیان را

   معنی

   تو برای من مانند جان و جهان هستی، حالا برای چه کار باید به جان و جهان فکر کنم؟ تو برای من گنجی با ارزش هستی، پس چه نیازی به اندیشیدن به سود و زیان دارم؟

   شرح از گنجور

2. نفسی یار شرابم نفسی یار کبابم

   چو در این دور خرابم چه کنم دور زمان را

   معنی

   نفس من شریک لذت شراب و کباب است. وقتی در این اوضاع نابسامان هستم، چه می‌توانم در برابر گذر زمان انجام دهم؟

   شرح از گنجور

3. ز همه خلق رمیدم ز همه باز رهیدم

   نه نهانم نه پدیدم چه کنم کون و مکان را

   معنی

   من از همه‌ی مردم فرار کردم و از هر چیز دور شدم. نه در خفا هستم و نه به‌طور آشکار، حالا چه باید بکنم با این جهان و وجود؟

   شرح از گنجور

4. ز وصال تو خمارم سر مخلوق ندارم

   چو تو را صید و شکارم چه کنم تیر و کمان را

   معنی

   من از دیدن تو مست و شیدا هستم و دیگر به هیچ چیز اهمیت نمی‌دهم. چون تو مانند یک شکار برای من هستی و حالا نمی‌دانم با تیر و کمان چه کنم.

   شرح از گنجور

5. چو من اندر تک جویم چه روم آب چه جویم

   چه توان گفت چه گویم صفت این جوی روان را

   معنی

   وقتی من در تکاپو و جستجوی خودم هستم، نمی‌دانم به کجا بروم و چه چیزی را دنبال کنم. نمی‌دانم چطور می‌توانم توصیف کنم این جریان و زندگی‌ام را.

   شرح از گنجور

6. چو نهادم سر هستی چه کشم بار کهی را

   چو مرا گرگ شبان شد چه کشم ناز شبان را

   معنی

   وقتی که وجودم را در خطر می‌بینم، چه باری می‌توانم تحمل کنم؟ وقتی که گرگ شبان من شده، چه فایده‌ای دارد که از ناز و نعمت او سخن بگویم؟

   شرح از گنجور

7. چه خوشی عشق چه مستی چو قدح بر کف دستی

   خنک آن جا که نشستی خنک آن دیده جان را

   معنی

   عشق چقدر لذت بخش و شگفت‌انگیز است، مانند نوشیدنی‌ای که در دست داریم. چه خوب است وقتی در جایی آرام و دلپذیر نشسته‌ایم و می‌توانیم با عمق وجود احساس کنیم.

   شرح از گنجور

8. ز تو هر ذره جهانی ز تو هر قطره چو جانی

   چو ز تو یافت نشانی چه کند نام و نشان را

   معنی

   هر ذره‌ای از وجود تو مانند یک جهان است و هر قطره از تو مثل یک روح زنده است. وقتی تو به ما نشانی می‌دهی، نام و نشانی چه معنایی دارد؟

   شرح از گنجور

9. جهت گوهر فایق به تک بحر حقایق

   چو به سر باید رفتن چه کنم پای دوان را

   معنی

   برای دستیابی به گوهری برتر از تمامی حقیقت‌ها، باید به قله‌های معرفت رسید. اما با این حال، وقتی که پاها در حال دویدن هستند، چه باید کرد؟

   شرح از گنجور

10. به سلاح احدی تو ره ما را بزدی تو

    همه رختم ستدی تو چه دهم باج ستان را

    معنی

    تو با شمشیری که هیچ کس توانایی مقابله با آن را ندارد، به ما آسیب زدی و همه چیز من را گرفتی. حالا چه چیزی باید به کسی بدهم تا راضی شود؟

    شرح از گنجور

11. ز شعاع مه تابان ز خم طره پیچان

    دل من شد سبک ای جان بده آن رطل گران را

    معنی

    از نور ماه درخشان و از پیچش موهای دلربا، دلم سبک و سبک‌تر شد. ای جان، آن بار سنگین را به من بده!

    شرح از گنجور

12. منگر رنج و بلا را بنگر عشق و ولا را

    منگر جور و جفا را بنگر صد نگران را

    معنی

    به جای اینکه به رنج و سختی‌های زندگی توجه کنی، بر عشق و محبت تمرکز کن. به جای دیدن بی‌عدالتی‌ها و ظلم‌ها، به هزاران زیبایی و خوبی که در زندگی وجود دارد، نگاه کن.

    شرح از گنجور

13. غم را لطف لقب کن ز غم و درد طرب کن

    هم از این خوب طلب کن فرج و امن و امان را

    معنی

    غم را با لطف و نیکی صدا کن و از درد، شادی بساز. همچنین از این زیبایی، آرامش و امنیت را طلب کن.

    شرح از گنجور

14. بطلب امن و امان را بگزین گوش گران را

    بشنو راه‌دهان را؛ مگشا راه دهان را

    معنی

    به دنبال امنیت و آرامش باش و به حرف‌های عاقلانه توجه کن. از صحبت‌های بی‌پایه و بی‌مفاهیم دوری کن و راهی برای بیان نادرست کلام نداشته باش.

    شرح از گنجور

متنِ شعر از گنجور.