ای عنکبوت عقل بس

1. چون نالد این مسکین که تا رحم آید آن دلدار را‌؟

   خون بارد این چشمان که تا بینم من آن گلزار را

   معنی

   این فرد مسکین با درد و ناله‌هایش در تلاش است تا دل محبوبش به حالت رحم و ترحم بیفتد. اشک‌هایش در حال ریزش هستند و او آرزو دارد که بتواند زیبایی‌های آن باغ را ببیند.

   شرح از گنجور

2. خورشید چون افروزدم تا هجر کمتر سوزدم

   دل حیلتی آموزدم کز سر بگیرم کار را

   معنی

   خورشید را روشن کردم تا جدا شدن کمتر از درد و سوز باشد. به دل خود روش و چاره‌ای آموختم که از ابتدا بر کار خود تسلط داشته باشم.

   شرح از گنجور

3. ای عقل کل ذوفنون تعلیم فرما یک فسون

   کز وی بخیزد در درون رحمی نگارین یار را

   معنی

   ای عقل برتر و با دانش، لطفاً به من بیاموز که چگونه می‌توانم یک راز بیاموزم تا از درونم عشق و محبت محبوبی زیبا و دلپذیر بیدار شود.

   شرح از گنجور

4. چون نور آن شمع چگل می‌درنیابد جان و دل

   کی داند آخر آب و گل دلخواه آن عیار را

   معنی

   وقتی نور آن شمع در دل و جان ما نفوذ نمی‌کند، کسی نمی‌داند که دل و روح آن شخص مورد نظر چه چیزی را می‌خواهد.

   شرح از گنجور

5. جبریل با لطف و رشد عجل سمین را چون چشد

   این دام و دانه کی کشد عنقای خوش منقار را

   معنی

   جبریل با مهربانی و توجه خود، در کار خود مثل پرنده‌ای خوش‌منقار است که نمی‌گذارد به دام و دانه‌های معمولی گرفتار شود. او در درک و توانایی‌های خود، هیچ چیز عادی را نمی‌پذیرد و همیشه به دنبال چیزهای عالی و برجسته است.

   شرح از گنجور

6. عنقا که یابد دام کس‌‌؟ در پیش آن عنقا مگس

   ای عنکبوت عقل بس، تا کی تنی این تار را‌‌؟

   معنی

   مصرع اول: عنقایی که عنقا در پیش او همچون مگسی است در دام کی افتد؟!

   شرح از گنجور

7. کو آن مسیح خوش دمی بی‌واسطه مریم یمی

   کز وی دل ترسا همی پاره کند زنار را

   معنی

   کجاست آن مسیح زیبای بی‌واسطه مریم که از او دل ترسایی همواره زنجیرها را پاره کند؟

   شرح از گنجور

8. دجال غم چون آتشی گسترد ز آتش مفرشی

   کو عیسی خنجرکشی دجال بدکردار را

   معنی

   غم مانند آتشی در دل‌ها شعله می‌کشد و از این آتش، کسی باید بیاید که بتواند آن را خاموش کند و همچون عیسی که با قدرتش کارهای شگفت‌انگیز می‌کند، دجال بدکردار را در هم شکند.

   شرح از گنجور

9. تن را سلامت‌ها ز تو جان را قیامت‌ها ز تو

   عیسی علامت‌ها ز تو وصل قیامت‌وار را

   معنی

   تن را از تو سلامت می‌بخشد و جان را به حالت قیامت می‌کشاند. تو مانند عیسی نشانه‌ها را به زندگی می‌آوری و وصل کردن را به شکلی بی‌نظیر به نمایش می‌گذاری.

   شرح از گنجور

10. ساغر ز غم در سر فتد چون سنگ در ساغر فتد

    آتش به خار اندر فتد چون گل نباشد خار را

    معنی

    وقتی غم در دل انسان جا می‌گیرد، مانند سنگی در ظرف می‌شود که سنگینی و سختی آن را پر می‌کند. همچنین، اگر درد و رنج به دل وارد شود، مانند این است که آتش در خارها رسوخ کند، و در این حالت، خارها بدون وجود گل بی‌معنا و بی‌فایده می‌شوند.

    شرح از گنجور

11. ماندم ز عذرا وامقی چون من نبودم لایقی

    لیکن خمار عاشقی در سر دل خمار را

    معنی

    من در عشق دختری به نام عذرا مانده‌ام، که هیچ‌کس مثل من شایسته او نیست. با این حال، غم عشق در دل من سنگینی می‌کند.

    شرح از گنجور

12. شطرنج دولت شاه را صد جان به خرجش راه را

    صد که حمایل کاه را صد درد دردی خوار را

    معنی

    در این بیت، شاعر به توصیف چالش‌ها و سختی‌های زندگی اشرافی می‌پردازد. او بیان می‌کند که برای دستیابی به قدرت و موفقیت، انسان باید از موانع و مشکلات زیادی عبور کند و در این مسیر، هزینه‌های زیادی را تقبل کند. به طور کلی، زندگی پر از پیچیدگی‌ها و دشواری‌هایی است که به نوعی می‌تواند نماد جنگ و رقابت باشد.

    شرح از گنجور

13. بینم به شه واصل شده می از خودی فاصل شده

    وز شاه جان حاصل شده جان‌ها در و دیوار را

    معنی

    می‌بینم که به شاه رسیده‌ام و از خودم فاصله گرفته‌ام. از این ارتباط با شاه جانم به دست آمده و همه وجودم پر از روح و زندگی است.

    شرح از گنجور

14. باشد که آن شاه حرون زان لطف از حدها برون

    منسوخ گرداند کنون آن رسم استغفار را

    معنی

    باشد که آن پادشاه بزرگوار به لطف و کرم بی‌نظیرش، رسم استغفار را که دیگر به کار نمی‌رود، اکنون دوباره احیا کند.

    شرح از گنجور

15. جانی که رو این سو کند با بایزید او خو کند

    یا در سنایی رو کند یا بو دهد عطار را

    معنی

    اگر کسی جانش را به سمت بایزید متمایل کند، به او انس می‌گیرد، یا اگر به سوی سنایی برود، به او نزدیک می‌شود، یا عطار را احساس خواهد کرد.

    شرح از گنجور

16. مخدوم جان کز جام او سرمست شد ایام او

    گاهی که گویی نام او لازم شمر تکرار را

    معنی

    این بیت به بیان حالتی می‌پردازد که فردی از می و محبت معشوقش به وجد و سرمستی می‌آید. در برخی اوقات، او به قدری محو عشق او می‌شود که احساس می‌کند نام عشق او باید به‌طور مکرر و بدون نیاز به یادآوری ذکر شود، چرا که حضور این نام در زندگی‌اش ضروری و لازم است.

    شرح از گنجور

17. عالی خداوند شمس دین تبریز از او جان زمین

    پرنور چون عرش مکین کاو رشک شد انوار را

    معنی

    عالی‌ترین وجود خداوند، شمس دین تبریز، باعث شده که جان زمین مانند عرش آسمانی روشن و پرنور باشد و نورهای دیگر به خاطر او به حسد افتاده‌اند.

    شرح از گنجور

18. ای صد هزاران آفرین بر ساعت فرخ‌ترین

    کان ناطق روح الامین بگشاید آن اسرار را

    معنی

    ای شگفت‌انگیز، سلام بر لحظه‌ای خوش‌یمن، چون فرشته‌ی وحی، رازها را آشکار خواهد کرد.

    شرح از گنجور

19. در پاکی بی‌مهر و کین در بزم عشق او نشین

    در پرده منکر ببین آن پرده صدمسمار را

    معنی

    در فضایی خالی از نفرت و کینه، در محفل عشق او حضور داشته باش. داخل پرده‌ای که ناپسند به نظر می‌رسد، آن پرده آسیب‌دیده را ببین.

    شرح از گنجور

متنِ شعر از گنجور.