شعر
دل میرود ز دستم صاحبدلان خدا را
این شعر از حافظ به بیان حالاتی از عشق، درد و زیباییهای زندگی میپردازد. شاعر از دست دادن دل و رازهای پنهان میگوید و به یاد دیدارهای آشنا دلش پر میزند. او به ناپایداری دنیا و دوستیها اشاره میکند و از نیکی به دوستان و مدارا با دشمنان صحبت میکند. حافظ همچنین به لذت بردن از زندگی در شرایط سخت تأکید دارد و از اهمیت شکرگزاری و محبت در ارتباط با دیگران میگوید. در نهایت، او به چالشهای موجود در زندگی و لزوم پذیرش آنها با روحیهای مثبت اشاره دارد و یادآور میشود که حتی در سختیها نیز باید شاد زندگی کرد.
خلاصهٔ شعر از گنجور
ای صاحبدلان شما را به خدا قسم میدهم که کمکم کنید! نزدیک است که دلم از دست برود! (و عشقم را آشکار کنم) افسوس و دردا که راز ِ پنهان، آشکار خواهد شد.
شرح از گنجور
کشتی ِ ما شکسته است. (ما، درون ِ کشتی نشستهایم) ای باد ِ موافق، برخیز و خبر ِ پایان ِ توفان را برای ما بیاور، به امید ِ این که بتوانم (بتوانیم) باز یار ِ آشنا را ببینم (ببینیم).
شرح از گنجور
مدت کوتاه زندگی زود به پایان میرسد گویی که داستان و افسانهای بیش نبوده است. آن را فرصتی بشمار که در حق ِ یاران خوبی کنی.
شرح از گنجور
در بزمی که با گل (معشوق بلبل) و شراب بود بلبل چه خوش آوازی خواند: می ِ صبحگاهی را بیاور و بیدار شوید ای باده نوشان!
شرح از گنجور
ای کسی که کرامتی داری، به شکرانهیِ سلامت و تندرستی، زمانی هم به درویش ِ بینوا مهربانی کن. (اگر منظور از "روزی"، رزق و روزی باشد= به درویش بینوا کمک کن)
شرح از گنجور
آسایش ِ دو گیتی (این جهان و جهان ِ آخرت) تفسیر ِ این دو عبارت است: ۱. با دوستان مروّت کردن ۲. با دشمنان مدارا کردن. جدا از معنایِ مستقل و کامل ِ این بیت که پندی در خور است که امروزه شکل ِ ضربالمثل هم گرفته، میتوان در ادامهیِ گفتهی بیت ِ پیشین که از صاحب ِ کرامت، تفقّد میطلبد، اینجا هم میگوید که اگر تو کریمی و من دوست ِ تو ام، برای اینکه به آسایش ِ دو گیتی دست یابی، با من مروّت، نرمدلی و انصاف و بزرگواری جوانمردی کن. و اگر دشمن هم باشم، با من مدارا و ملایمت کن.
شرح از گنجور
ما را در محلّهی نیکنامی راه ندادند. سرنوشت ما این است که نیکنام نباشیم. و اگر تو این را نمیپسندی، برو و قضا را دگرگون کن.
شرح از گنجور
آن شراب تلخ که صوفی آن را مادر ِ پلیدیها خواندهاست، برای من از بوسه بر رخسار (یا بوسهیِ دوشیزگان) لذتبخشتر و شیرینتر است.
شرح از گنجور
زمانی که تنگدست بودی، در کار ِ خوشگذرانی و گذران ِ زندگی و مستی باش. چون که مستی و خوشی، کیمیایی است که گدا و بینوا را تبدیل به ثروتمند و دارا میکند. در شعر ِ حافظ به این خاصیت ِ مستی بسیار اشاره شدهاست که گدا خود را ثروتمند میبیند و شاه و گدا در عالَم ِ مستی یکسان اند.
شرح از گنجور
سرکش نشو. چونکه دلبر از این سرکشی و نافرمانی ِ تو، غیرت خواهد کشید و خشمگین خواهد شد. و تو را مانند ِ شمعی که هرگاه سرکشی کند، آن را میکُشند، خواهد سوزاند. سنگ ِ خارا در کف ِ دلبر مانند ِ موم نرم و در اختیار ِ او است. تو که جایِ خود داری!
شرح از گنجور
اگر دنبال ِ آیینهیِ اسکندر برای آگاهی از احوال ِ جهان هستی، به تو بگویم که این آینه، همانا جام ِ می است. به آن نگاه کن تا احوال ِ مملکت ِ دارا را به تو عرضه کند. جام ِ می، خاصیتی داشته که از خط ِ ساغر و از می ِ درون ِ آن، به نوعی فال و فرجام و راهنمایی میگرفتند. آئینهی اسکندر هم خاصیتی داشته که از درون ِ آن میشد مسافت ِ زیادی را تحت ِ نظر داشت. عبارتهای جهاننما و جهانبین برای هر دو به کار رفته.
شرح از گنجور
خوبان ِ پارسی گو به آدم جان ِ تازه و عمر ِ دوبارهئی میبخشند. ای ساقی! این خبر ِ خوش را به رندان ِ پارسا (پیران ِ پارسا) بده!
شرح از گنجور
مصراع نخست: ۱. حافظ این خرقهیِ می آلود را به اختیار ِ خود نپوشیده است. ۲. حافظ این خرقهیِ می آلوده را بر تن ِ خود نمیپوشد. (تصمیم گرفت که نپوشد) مصراع ِ دوم: ای شیخ که دامنات پاک است، (خرقهات می آلود نیست) ما را معاف بدار!
شرح از گنجور
متنِ شعر از گنجور.
شناسنامهٔ شعر
- قالب
- غزل
- وزن
- مفعول فاعلاتن مفعول فاعلاتن (مضارع مثمن اخرب)
- قافیه
- ارا
- دفتر
- غزلیات
- ابیات
- ۱۳
دیگر روایتها۱
همین شعر، با همین ساز و آواز، چند بار خوانده شده. روایتِ اصلی آن است که در ویدیو میشنوید.
- خوانش اصلی۵:۱۳
- خوانش دیگر۵:۱۸
ویدیو
این شعر را دیگران هم خواندهاند۱۳
- شهرام ناظری — تصنیف کشتی شکستگان
- محسن نامجو — دل می رود
- محمدرضا شجریان — ضربی ماهور
- محمدرضا شجریان — درد عشق – اجرای خصوصی شجریان و موسوی – ماهور
- محمدرضا شجریان — میخانه و می – اجرای خصوصی شجریان، مشکاتیان و موسوی
- شهرام ناظری — دل می رود ز دستم.همایون
- محمدرضا شجریان — چشم سیه – اجرای خصوصی محمدرضا شجریان و حبیبالله بدیعی – سهگاه و افشاری - مونیخ، منزل دکتر خادمی
- محسن کرامتی — بیات اصفهان ۱۶
- امید رهایی — تصنیف جانان
- بهزاد لیتو و دیگران — دل
- هانی نیرو — بازخوانی «دل میرود» از محمدرضا شجریان
- ستار — پند حافظ
فهرست از گنجور
نسخههای خطی۱۸
تصاویر از موزهٔ گنجور
تصویرها۱۰
